Jan Pieterszoon Sweelinck: een geboren talent

Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621) werd in Deventer geboren, als zoon van Pieter Swibbertszoon ( x-1573). De vader van Sweelinck was organist van de Sint-Lebuïnuskerk in Deventer, maar kreeg in 1566 een aanstelling in de Oude Kerk. Toen Swibbertszoon overleed, was Sweelinck – die voorkeur gaf aan de meisjesnaam van zijn moeder – nog te jong om de positie van zijn vader positie over te nemen. Maar een aantal jaar later, in 1577, werd een van de grootste componisten uit de Nederlandse geschiedenis officieel aangesteld als organist de Oude Kerk.

Openbare concerten in de Oude Kerk

Slechts een jaar na Sweelinck ‘s aanstelling bij de Oude Kerk volgde de Alteratie van Amsterdam. Vanaf dat moment stopte men met het gebruik om muziek te spelen tijdens de liturgie. De gereformeerden associeerden muziek namelijk met de duivel, en bovendien hoorde een rijk gedecoreerd orgel in een protestantse kerk niet thuis. Het lukte de gereformeerden echter niet om het orgel uit de kerk te krijgen, en er bleef in de uren tussen de missen muziek klinken in de Oude Kerk. Sweelinck gaf bijna iedere dag een openbaar toegankelijk concert, waarin hij Geneefse psalmmelodieën speelde. Als we kijken naar de stukken die hij overleverde, kunnen we ons zelfs voorstellen dat hij ook populaire volksmelodieën in zijn concerten verwerkte. Een gedurfde keuze, want deze experimentele muziek zal niet in de smaak zijn gevallen bij de predikanten.

Internationale bekendheid, toen en nu

Waar er eerder muziek klonk op straat, of achter de gesloten deuren van bijvoorbeeld het hof, of in kerkdiensten, kon je in de Oude Kerk gewoon naar binnen wandelen en dagelijks van een concert genieten. Dit leverde Sweelinck veel bekendheid op, ook buiten Amsterdam. Jonge organisten uit heel Europa kwamen naar Amsterdam om les van hem te krijgen en Sweelinck oefende een grote invloed uit op de muziek van tijdgenoten en componisten na hem. Zijn invloed was zo groot, dat Sweelinck vandaag de dag nog steeds tot een van de belangrijkste componisten uit de Nederlandse geschiedenis wordt gerekend.

Begraven op de plaats waar Sweelinck zijn leven doorbracht

Na zijn dood werd Sweelinck begraven in de Oude Kerk, hij kreeg een graf in
Kooromgang
99. Zijn dochter Elsje en zijn zoon Dirk Janszoon – die hem opvolgde als organist van de Oude Kerk – liggen onder dezelfde zerk begraven. Sweelinck ’s kinderen Pieter en Ysbrant werden elders in de kerk begraven. Sweelinck wordt daarnaast in ere herdacht met een gedenkplaat, een buste en het koor van de Oudekerkgemeente dat naar hem is vernoemd.

De geschiedenis van het door Sweelinck bespeelde orgel

Het orgel dat Sweelinck bespeelde werd in ca. 1536 gemaakt door Henrick Niehoff en zijn compagnon Hans van Coelen. Niehoff gold als een van de beroemdste orgelbouwers van zijn tijd. Het was heel gebruikelijk dat verschillende mensen meewerkten aan een orgel. Zo werd de orgelkas werd gemaakt door Adriaen Scalck en beschilderd door Maarten van Heemskerck. In 1724 werd dit orgel vervangen door het huidige Vater-Müller orgel.

De voortzetting van Sweelinck ’s concerten

Vandaag de dag kan men nog steeds van muziek genieten in de Oude Kerk, ook buiten de missen om. Iedere eerste vrijdag van de maand vindt het programma Silence plaats, waarin jonge en experimentele muzikanten en geluidskunstenaars worden uitgenodigd om een concert te geven in de kerk. Silence is daarmee een voorzetting van een traditie die door Sweelinck in gang is gezet. Daarnaast liet geluidskunstenares Susan Philipsz zich door het werk van Sweelinck inspireren voor haar solotentoonstelling “The Fall” in de Oude Kerk. Philipsz nam 'Mein junges Leben hat ein End,' een stuk die Sweelinck voor de klavecimbel schreef, als uitgangpunt voor deze tentoonstelling.